Từ chính tả, đến cách dùng chữ và phân tích khái niệm của chữ

Trong các bài viết thuộc Chương trình sửa lỗi chính tả và lỗi ngữ pháp do Nghiệp đoàn sinh viên Việt Nam tổ chức, chúng ta giúp nhau sửa lỗi chính tả mà nhiều khi tôi viết không đúng. Chương trình nầy theo ý kiến nhỏ nầy thì hay lắm. Bài nầy cố gắng triển khai chương trình nầy từ “đánh vần” sang đến cách dùng chữ và phân tích khái niệm của chữ. Mong các bạn đọc và đóng góp.

Đặc tính của các khái niệm là một vấn đề lâu đời, cả trong triết học và trong y học (1). Một trong những câu hỏi nổi bật là làm thế nào các khái niệm liên quan đến lý thuyết. Các khái niệm đôi khi được gọi là các khối xây dựng của lý thuyết và các phân tích khái niệm được công bố thường bao gồm gợi ý rằng các khái niệm có thể được phát triển một cách hiệu quả trước bất kỳ lý thuyết quan trọng nào. Ý tưởng này đã bị chỉ trích trong y học cũng như trong triết học.

Trong “Tư duy về khái niệm”, Wilson (1963) có ý định phổ biến một phương pháp phổ biến trong cái gọi là “nhà triết học ngôn ngữ thông thường” (2). Các nhà tư tưởng trong trường học giữa thế kỷ XX này cho rằng các vấn đề triết học thường là kết quả của những chuyện không rõ ràng về ngôn ngữ. Do đó, trước khi trả lời những câu hỏi sâu sắc về, nói, “tự do”, hay “trách nhiệm đạo đức”, một nhà triết học nên rõ ràng về ý nghĩa của những từ như “tự do” và “có trách nhiệm”. Để làm điều này, các nhà triết học ngôn ngữ thông thường nhấn mạnh sự cần thiết phải phân tích cẩn thận về cách các từ thường được sử dụng.

Trong công việc của họ, họ đã dùng hai giả định. Đầu tiên, nội dung về một khái niệm có liên quan chặt chẽ với (nếu không giống với) nghĩa của từ. Thứ hai, các nhà triết học ngôn ngữ thông thường thường cho rằng nghĩa của từ là cách sử dụng của nó trong ngôn ngữ. Nó xuất phát từ hai giả định này rằng sự rõ ràng về các khái niệm cần tham dự chặt chẽ với việc sử dụng các từ. Bằng cách sử dụng, các nhà triết học ngôn ngữ thông thường có nghĩa là phát âm của một từ như là một phần của câu trong một bối cảnh hoặc tình
huống cụ thể. Các tình huống trong đó một từ được sử dụng một cách tự nhiên phải thể hiện các thuộc tính của từ có nghĩa là từ. Nếu người nói không sử dụng một từ trong tình huống, thích một từ tương phản, thì tình huống đó phải thiếu một số thuộc tính cần thiết cho nghĩa từ. Ziff (1960) đóng khung ý tưởng theo cách tương phản như vậy: ý nghĩa của một từ là sự khác biệt mà nó tạo ra cho việc sử dụng một câu (3). Sau đó, để nói lên ý nghĩa của một từ là nói rõ sự khác biệt giữa những tình huống mà chúng ta có khuynh hướng sử dụng từ đó và những nơi chúng ta có xu hướng kiềm chế không từ nầy như vậy.

Phương pháp phân tích khái niệm của Wilson dựa trên ý tưởng của các nhà triết học ngôn ngữ thông thường. Ông đề nghị phát triển các ví dụ (trường hợp) được thiết kế để làm nổi bật sự khác biệt của một từ đối với việc sử dụng một câu. Trong y học, các trường hợp theo Wilson, đôi khi được đối xử như thể
một nhà phân tích có thể chọn sử dụng một số loại trường hợp mà không cần các trường hợp khác. Đây là một sự hiểu lầm của Wilson và nền tảng triết học của triết học ngôn ngữ thông thường cho thấy tại sao. Trường hợp mô hình là một ví dụ trong đó từ này được sử dụng tự nhiên và phổ biến. Ví dụ, một phân tích về khái niệm “đau”, có thể bắt đầu với trường hợp mẫu của Tâm, người bị đau âm ỉ, đau nhói ở cổ tay trong nửa giờ. Sẽ là điều tự nhiên khi nói, Tâm bị đau ở cổ tay. Vấn đề là mọi tính năng của trường hợp mô hình là một thuộc tính có thể xác định, bao gồm cả giới tính của Tâm, hoặc thực tế là cơn đau ở cổ tay cô. Vấn đề là thu hẹp danh sách và điều này chỉ có thể được thực hiện bằng cách tìm thêm ví dụ. Trường hợp mô hình bổ sung là một bước đầu tiên. Giới tính và địa điểm có thể được loại bỏ các tính năng có thể bằng cách tìm các trường hợp liên quan đến người khác trong đó nhân vật chính là nam giới và bị đau răng. Các trường hợp mẫu một mình, tuy nhiên, không thể được sử dụng để xác định sự khác biệt mà từ đó tạo ra cho việc sử dụng câu. Xác định sự khác biệt đòi hỏi các ví dụ mà từ “đau” sẽ không được sử
dụng. Một trường hợp trái ngược với ‘đau’ sẽ là một trường hợp mà Tâm không bị đau. Điều này cho thấy rằng đau đớn là một thuộc tính cần thiết của khái niệm đau nhức. Các trường hợp liên quan cho thấy nỗi đau phải có một tính cách nhất định. Nếu Tâm chỉ có một cơn đau nhanh chóng, thì đó có thể là một ‘đau co thắt”, hoặc “đau chích”, nhưng không phải là một “đau” chung chung. Do đó, các trường hợp trái ngược và liên quan hoạt động để xác định sự khác biệt và do đó phải hoạt động cùng với trường hợp mô
hình để cô lập một tập hợp các ứng cử viên cho các thuộc tính của từ “đau”.

Về mặt nhận thức, các trường hợp tạo thành bằng chứng cho một phân tích khái niệm. Chức năng của bằng chứng là để biện minh cho một niềm tin hoặc lý thuyết. Trong phân tích khái niệm theo Wilson, mục đích là tạo ra một cái gì đó giống như một định nghĩa từ điển. Từ điển cho thấy rằng các từ thường có nhiều cách sử dụng khác nhau. Đôi khi, sự khác biệt là nhỏ và chúng ta nói về các nghĩa khác nhau của một từ (ví dụ: các nghĩa về thể chất và cảm xúc của ‘sự thoải mái’). Đôi khi, sự khác biệt là lớn và từ điển
nói rằng không có một từ, mà là một tập hợp các từ đồng âm (ví dụ: có nhiều từ khác nhau được đánh vần ‘nhân’ – người, hạt, trọng tâm). Một phân tích khái niệm tốt sẽ xác định các cách sử dụng khác nhau, sắp xếp chúng thành các nghĩa của từ và đưa ra một định nghĩa. Định nghĩa sẽ được chứng minh trong chừng mực vì nó chiếm toàn bộ các ví dụ. Một phân tích khái niệm tốt sẽ giải thích tại sao mô hình và các trường hợp ngược lại là rõ ràng cũng như lý do tại sao chúng ta ngần ngại trong các trường hợp “biên giới” khi mà nghĩa của từ là không khác biệt một cách rõ ràng trong nhiều thí dụ liên hệ.

Nguồn:
Số 1. Risjord M. Rethinking concept analysis. Journal of Advanced Nursing. 2009;65(3):684-691.
Số 2. Wilson J. (1963) Thinking with Concepts. Cambridge University Press, Cambridge.
Số 3. Ziff P. (1960) Semantic Analysis. Cornell University Press, Ithaca.

download

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s